Over het verweer van Etty Hillesum tegen het nazisme schreef de historica Lotte Bergen een omvangrijke monografie. De volledige titel luidt: Het verweer van Etty Hillesum tegen het nazisme: Sporen van agency in haar dagboeken en brieven uit Amsterdam en Westerbork, 1941-1943. Het boek is de handelsuitgave van haar proefschrift.
Etty Hillesum, een Joodse vrouw en auteur van een beroemd dagboek uit de tijd van de Holocaust, koos er bewust voor om niet onder te duiken. In plaats daarvan werkte ze voor de Joodse Raad en liet ze zich zelfs vrijwillig overplaatsen naar doorgangskamp Westerbork. Lang is de persoon van Etty Hillesum begrepen volgens een heersend beeld dat Joden tijdens de Holocaust passief hun ondergang tegemoet gingen. In dit boek nuanceert Lotte Bergen dat beeld ingrijpend. Ze laat zien hoe Hillesum haar leven, ondanks de toenemende onderdrukking, actief vormgaf. Bergen analyseert de dagboeken en brieven van Hillesum als uitingen van agency (eigenaarschap): ze wilde iets betekenen voor haar lotgenoten en een getuige van haar tijd worden.
Dit boek laat zien hoe Hillesum haar innerlijke vrijheid ontwikkelde. Haar daden en geschriften waren een vorm van eigenaarschap die tot op de dag van vandaag inspireren als een krachtig verweer tegen het nazisme.
Het boek sluit af met een Notenapparaat en een met zorg samengestelde Bibliografie, maar wij moeten helaas constateren dat een Namenindex ontbreekt.
Besprekingen
Alexandra Nagel (Vooys)
‘Mijn inschatting is dat het boeiend is voor degenen die (nog) dieper in Hillesums denk- en belevingswereld willen duiken. Ook zal het informatief zijn voor mensen die zich met het begrip agency bezighouden en deelnemen aan het genoemde debat over handelingsvrijheid ten tijde van de Holocaust. Daarnaast is het waardevol voor life writing studies, en letterkundigen. Bergen laat namelijk zien hoe ze de door haar gekozen definitie van agency als instrument heeft gebruikt om een autobiografische tekst te analyseren: ze heeft het als een lens of filter ingezet om Hillesums eigenaarschap, en de ontwikkeling daarvan, naar voren te halen. Die analyse heeft geleid tot inzichten met betrekking tot haar beslissing sociaal werk in Westerbork te willen verrichten. Juist voor de genoemde doelgroepen zullen de vele door Bergen aangehaalde fragmenten uit Hillesums eigen woorden illustratief zijn. Degenen die vertrouwd zijn met de dagboeken en brievenzullen wellicht menen dat er wat overmatig is geciteerd en er soms (te veel) herhaling is – tenminste, dat was mijn eigen leeservaring. Tegelijkertijd moet ik bekennen dat Bergens studie me weer eens de bijna onuitputtelijke rijkdom van Hillesums teksten heeft laten zien.’ Alexandra Nagel, in Vooys 2026. Zie hier voor de volledige tekst.
Cor Sinnema (Katholieke Raad voor het Jodendom) over het Verweer van Etty Hillesum:
‘De studie van Bergen bundelt bestaande inzichten uit andere disciplines en is een goed uitgangspunt om de ontwikkeling van de gedachtewereld van Etty opnieuw in kaart te brengen. Bergen beschrijft met veel respect en bewondering de persoonlijke, spirituele en literaire ontwikkeling van Etty, vooral haar zielenroerselen. Antwoorden op de vraag waarom ze deed wat ze deed, is niet anders dan in eerdere onderzoeken, maar laat goed zien hoe Etty door te ‘luisteren in zichzelf’ meer grip krijgt op haar gedachtestroom en zichzelf leert aansturen. We leren hoe Etty het lot met het Joodse volk wilde ondergaan en naar kamp Westerbork ging als ‘sociaal werkster’, omdat ze zo meer zou kunnen betekenen voor haar medemens. Een zeer leesbare en waardevolle aanvulling op de vele eerdere studies.’ Cor Sinnema, in KRJ, 29 december 2025. Zie deze Link.
Aantekeningen bij het Verweer van Etty Hillesum tegen het nazisme
- Voor een interview met Lotte Bergen zie hier. Interviewer Geco Idema, in KRJ, 11 december 2025.
- Zie de auteurspagina van Lotte Bergen op deze website.
- Voor bestelinformatie bij de uitgever Walburg Pers.
Recente reacties